HISTORIA BIE�UNIA

Herb miasta Bie�u�

W�a�ciciele miasta Bie�u�

    Pierwsi znani w�a�ciciele Bie�unia nale�eli do mo�nej i rozga��zionej rodziny Sierpskich herbu Prawdzie, zwanych te� Gulczewskimi:1) "...r�d magnacki ... wyda� wojewod�w i biskup�w w XIV i XV w.";2) tak np. Prokop by� chor��ym i starost� p�ockim; jego brat Szcz�sny - podkomorzym p�ockim; J�drzej syn Szcz�snego, wsp�dziedzic Szierpca i Bie�unia - podkomorzym p�ockim (1518), wojewod� rawskim (ok. 1545), starost� p�ockim i pyzdrskim; zmar� w 1572 roku. R�d Sierpskich wygas� ca�kiem w III �w. XVI w.3)

    Najwcze�niejsz� wiadomo�� o Bie�uniu zawiera akt lokacyjny z roku 1406, w kt�rym Siemowit IV, ksi��� mazowiecki, zezwala J�drzejowi z Gulczewa, kasztelanowi p�ockiemu, za�o�y� miasto na prawie che�mi�ski na terenie jego wsi Bie�u�, nadaj�c mu r�wnocze�nie targ cotygodniowy w poniedzia�ek.4) Ten przywilej zosta� potwierdzony przez kr�la Aleksandra w 1504 roku na pro�b� Wojciecha Sk�ry z Gaju, podkomorzego dobrzy�skiego, z r�wnoczesnym ustanowieniem trzech jarmark�w: na �w. Stanis�awa (8 maja), na Narodzenie P.M. (8 wrze�nia) i na Obrzezanie Pa�skie (1 stycznia)5). Jak zauwa�y� XIX-wieczny komentator, "...dobrodziestwa takowego przywileiu... postawi�y nowo fundowane Miasto... nawet wrowne [tj. na r�wni - E.B] z P�ockiem."6)

    W 1519 roku kr�l Zygmunt, na pro�b� �wczesnych w�a�cicielek miasta - Urszuli i El�biety, c�rek Prokopa Sierpskiego - ustanowi� nowe jarmarki: na �w. Marka (25 kwietnia), na �w. Ma�gorzaty (13 lipca) i na �w. Miko�aja (6 grudnia) oraz wyznaczy� �rody na targi cotygodniowe; poza tym zwolni� miasto na 8 lat od podatk�w z wyj�tkiem c�a i czopowego.7) Isnia� tu ju� w�wczas samorz�d miejski: z 1520 roku pochodz� pierwsze wiadomo�ci o burmistrzu i rajcach bie�u�skich.8) Prawdopodobnie pod koniec XVI wieku miasto przesz�o na w�asno�� rodziny Kretkowskich herbu Do��ga. Jan Kretkowski, wojewodzic brzesko-kujawski9) nada� Bie�uniowi w 1619 r. przywilej, potwierdzony nast�pnie przez kr�la Zygmunta 4 marca 1630 r. Poprzedni, nadany przez J�drzeja z Gulczewa, sp�on�� w czasie po�aru przed 1619 rokiem. W my�l przywileju Jana Kretkowskiego miasto zyska�o 30 w��k ziemi ornej, szereg ��k i ogrod�w, wolny wyr�b w lasach nale��cych do d�br bie�u�skich, wolny po��w ryb w rzece Wkrze, prawo wyrobu piwa i wszelkich napoj�w oraz ich wyszynku, a tak�e prawo uboju. Dokument okre�la tak�e wysoko�� �wiadcze�  - w pieni�dzach i naturze - nale�nych dziedzicowi. Nada� on miastu 5 jarmark�w: na �w. Walentego, na Kwietn� Niedziel�, na �w. Ma�gorzaty, na Narodzenie NMP i na �w, Miko�aja.10)

   Damian Kretkowski, syn Grzegorza - wojewody brzeskiego, kasztelan che�mi�ski, dzia�acz sejmowy, pisa� si� "na Bie�uniu"; zmar� w 1675 roku. Jego drug� �on� by�a Jadwiga Dzia�y�ska, c�rka Paw�a.11) Ostatni z Kretkowskich, Andrzej - kasztelanic che�mi�ski, syn (Damiana) zapisa� Bie�u� wraz z przyleg�ymi wsiami dnia 23 maja 1696 roku w testamencie Tomaszowi Dzia�y�skiemu, wojewodzie pomorskiemu.12) Do roku 1700 nowy dziedzic zna� miasto tylko z relacji;12) w 1709 r. poczyni� pewne zmiany w op�atach mieszcza�skich.13)

    W 1703 r. zosta�a spisana umowa przed�lubna pomi�dzy Micha�em Zdzis�awem Zamoyskim - �owczym koronnym, p�niejszym VI ordynatem oraz Ann� Dzia�y�sk�, jedyn� c�rk� Tomasza i Teresy z Bieli�skich; Bie�u� stanowi� cz�� posagu.14) Po �mierci Tomasza w 1714 roku miasto obj�li w posiadanie Micha� i Anna Zamoyscy; mieszka�a z nimi r�wnie� matka Anny, kt�ra zrzek�a si� swego do�ywocia; bywa�a tu jeszcze po �mierci c�rki w 1719 r., a� do powt�rnego o�enku Micha�a w 1721 roku.15) Z drug� �on�,, El�biet� z Wi�niewieckich, do czasu obj�cia ordynacji w 1725 r. przebywa� on prawdopodobnie w Bie�uniu do�� cz�sto. El�bieta wr�ci�a tam na sta�e ju� jako wdowa, wiosn� 1735 r.16)

    Dziedzicem d�br zosta� ju� w 1733 roku Andrzej Zamoyski, urodzony w Gniewie 30 wrze�nia 1717 r.17) - p�niejszy kanclerz wielki koronny i X ordynat; zajmowa� si� nimi prawdopodobnie od zako�czenia swej kariry wojskowej w 1754 r.18) - prawie do ko�ca �ycia. W roku 1760 przeprowadzi� tu oczynszowanie w�o�cian; dokument zawieraj�cy t� decyzj� zosta� podpisany w pa�acu bie�u�skim.19)

    13 lutego 1767 roku kr�l Stanis�aw na pro�b� Andrzeja Zamoyskiego  nada� Bie�uniowi do�� stereotypowy przywilej lokacyjny;20) nast�pnie 20 marca tego� roku Zamoyski da� miastu w�asn� tzw. ordynacj�, czyli rodzaj statutu; niestety, dokumentu tego dotychczas nie uda�o si� odnale��.21) Mo�na go cz�ciowo zrekonstruowa� na podstawie szeregu wzmianek: wiadomo mianowicie, i� Zamoyski odebra� mieszczanom prawo   propinacji zastrzegaj�c je wy��cznie dla dziedzica; podni�s� im r�ne op�aty; zobowi�za� reperacji grobli przy m�ynie22) oraz do budowy mostu wsp�lnie z dziedzicem.23) Nowa ordynacja wywo�a�a gwa�towny protest mieszczan; jednak przywilej Kretkowskiego, kt�rym legitymowali si� oni do tego czasu, zapewne na ��danie Zamoyskiego, zosta� ukryty przez �wczesn� dzier�awczyni� miasta - wdow� Zofi� Mickiewiczow� i jeszcze w czasach pruskich pozostawa� w jej r�kach.24)

    Po z�o�eniu urz�du kanclerskiego w 1767 roku Zamoyski osiad� w Bie�uniu. W 1769 r. o�eni� si� z Konstancj� Czartorysk�. W roku 1776 na wniosek kr�la Sejm powierzy� mu u�o�enie zbioru praw s�dowych, pracowa� nad nimi w�a�nie w Bie�uniu, wraz z Juzedem Wybickim, Stanis�awem Staszicem i innymi (projekt, jako zbyt radykalny, zosta� odrzucony przez Sejm w 1780 r.). W 1780 lub 1781 aprobowa� "Statuta cechu szewieckiego i garbarskiego" wydane przez magistrat miasta Bie�unia 12 lutego 1787 r.25) Zmar�w 1792 roku.

   W latach 1793-1794, kiedy po drugim rozbiorze Bie�u� znalaz� si� w tzw. Prusach Po�udniowych, jako w�a�cicielka wyst�powa�a "wdowa hrabina Zamoyska z Zamo�cia",26) a po jej �mierci w 1797 r. dziedzicem zosta� ich syn Stanis�aw. W rzeczywisto�ci rz�dzi� tam Joachim Owidzki - generalny plenipotent Zamoyskich; w 1796 roku odebrano mu dotychczasowe uprawnienia.27) By� mo�e ju� w�wczas Zamoyski powzi�� zamiar sprzeda�y tych d�br,28) a po 1797 r. zosta� do tego zmuszony z racji konwencji petersburskiej, kt�ra zezwala�a posiada� dobra ziemskie tylko w jednym "kordonie".

    W�r�d potencjalnych nabywc�w znale�li si�: w 1799 r. Zboi�ski z Kiko�a, w 1800 r. S. So�tyk i baron de Bilfinger z Pomorza, w 1801 r. Tr�bicki z Warszawy i Grattenauer z Berlina.29) 28 lipca 1801 roku Stanis�aw Zamoyski pisa� do swego plenipotenta Kamienieckiego: "Pomi�dzy innymi Pretendentami wymieniasz mi WM Pan Xi�cia IMci J�zefa Poniatowskiego, �yczeniem moim iest, aby te Dobra Jemu dosta�y si�."30) 18 wrze�nia tego� roku za 119 tys. czerwonych z�otych ksi��� J�zef zosta� w�a�cicielem Bie�unia i ku niezadowoleniu Zamoyskiego, pozby� si� go przy pierwszej okazji ju� 6 kwietnia 1803 r.; nigdy tam zreszt� nie by�,gospodarowali na miejscu plenipotenci.31)

    Kolejnym nabywc� zosta� Adam Fortunat Kandyd Zaleski, kt�ry w tym samym czasie kupi� po�o�one w s�siedztwie: Bry�sk, Kobyl� ��k�, Lewiczyn, Osiek, Sarnowo, Zielu� i �uromin; w tym celu zapo�yczy� si� u bankiera Jakuba Lewina z Kwidzynia, faktora Banku Berli�skiego, na oko�o 270 ty�. talar�w; nie dotrzyma� umowy przewiduj�cej sp�at� tej sumy do roku l810.32)

    Z dokument�w p�niejszych (do 1827 r.) wynika, i� Zamoyski liczy� na odzyskanie Bie�unia po utworzeniu Ksi�stwa Warszawskiego i po Traktacie Wiede�skim z 1809 r. jako wierzyciel hipoteczny wyst�powa� od roku 1812, prawdopodobnie od �mierci A.F.K. Zaleskiego, po kt�rym dziedziczy�y c�rki:
Amalia z m�em Jackiem Kr�pskim i Florentyna z m�em Franciszkiem Bromirskim.
33) Od 1820 roku Zamoyski, wyrokiem Trybuna�u P�ockiego wzi�� dobra bie�u�skie w trzyletni� dzier�aw�, prawdopodobnie przed�u�an� co rok. Sytuacja maj�tku pozostawionego samowolnym plenipotentom stale si� pogarsza�a.34) R�wnocze�nie w latach 1818-1826 toczy� si� w Warszawie zawik�any proces mi�dzy Stanis�awem Zamoyskim i Mari� Teres� Tyszkiewiczow�, siostr� ksi�cia J�zefa Poniatowskiego i jego generaln� spadkobierczyni�; rzecz sz�a o procenty zaleg�e ze sprzeda�y miasta w 1801 r.35)

    13 lutego 1826 roku hrabina Tyszkiewiczowa zosta�a uwolniona z obci��aj�cych j� zarzut�w, a na 30 czerwca tego� roku zosta�a zapowiedziana licytacja miasta i d�br. 12 czerwca Zamoyski da� instrukcj� wyst�puj�cym w jego imieniu licytantom; rozdzieli� ca�o�� d�br na trzy cz�ci i napisa�, �e "ie�eli si� pierwsza cz�� nie kupi, to �adney inney nie kupowa� ". Bardziej zale�a�o mu na dobrach, ni� na mie�cie. W wyniku licytacji maj�tek przeszed� na w�asno��
Banku Berli�skiego przez subhastacj�,tj. przymusowe wyw�aszczenie za d�ugi.
36)

    W 1830 r. na mocy konwencji mi�dzy rz�dami Prus i Kr�lestwa Polskiego "Miasto Bie�u� z prywatnego sta�o si� rz�dowe". Ale ju� 16 czerwca 1837 roku zosta� zawarty kontrakt kupna-sprzeda�y pomi�dzy Bankiem Polskim i Adamem Wo�owskim herbu Baw�, s�dzi� pokoju okr�gu m�awskiego, wsp�w�a�cicielem osad fabrycznych i fabryk cukru w Hermanowie i �yszkowicach.37) 23 czerwca 1857 Adam Wo�owski sprzeda� te dobra swojemu zi�ciowi, hr. Bronis�awowi Lasockiemu herbu Dolega, tak�e s�dziemu pokoju powiatu m�awskiego. Za udzia� w powstaniu styczniowym Lasocki zosta� uwi�ziony, a nast�pnie zmuszony do emigracji.38) Pozostawi� jednak w dobrach bie�u�skich pe�nomocnika - Stanis�awa Wo�owskiego [zapewne krewnego te�cia - uwaga E.B.], kt�ry je cz�ciowo rozparcelowa� i rozprzeda�.

    17 sierpnia 1866 roku nabyli je bracia Adolf i J�zef Portugalscy. 11 stycznia 1867 r. pierwszy z nich zosta� jedynym w�a�cicielem, a 6 kwietnia tego� roku sprzeda� je Aleksandrze z Wieczffi�skich Siecheniowej. 10 lutego 1868 r., jako zalegaj�ce w ratach Towarzystwu Kredytowemu Ziemskiemu, zosta�y wystawione na licytacj� publiczn�; 13 sierpnia 1869 r. Siecheniowa wydzier�awi�a Bie�u� Rudolfowi Bergowi, w�a�cicielowi pobliskiego Chamska. 27 lutego 1870 roku miasto i dobra znowu wystawiono na licytacj�, l marca 1871 r. na mocy trzyletniego kontraktu dzier�awc� pa�acu zosta� Leonard Olszewski.

    11 stycznia 1872 roku z kolejnej licytacji miasto i dobra kupi� za 145 ty�. rubli Ignacy Oborski -junior; upowa�ni� on swego ojca, r�wnie� Ignacego, do wszelkich dzia�a� prawnych zwi�zanych z Bie�uniem. Artur, brat Ignacego
-juniora oraz Felicja, ich matka, mieli kkolejno dzier�awi� miasto do 1878 r.
39) Jednak 5 lutego 1875 r. Oborscy odsprzedali je Annie Flatau.

    19 maja 1876 r. kupi� je August Senator. 26 czerwca 1878 r. - Ludwik Flatau [krewny lub m�� Anny? - uwaga E.B.], p�ocki kupiec pierwszej gildii
� w 1/3, za� Albert Weitz - w 2/3 "...nabyli posiad�o�ci: Sad�owo, Karniszyn, So�nica i pa�ac Bie�u� z budynkami nale��cymi do m�yn�w w Bie�uniu i Karniszynie... i przestrzeni 2987 morg�w 41 pr�t�w [ponad 1670 ha - uwaga E.B.] ziem, las�w i b�ot maj�tku Bie�u�, z publicznej licytacji". Ju� 7 lipca tego� roku w�a�cicielem maj�tku zosta� Aleksander Zielke.

    Kontraktem z dnia 21 czerwca 1880 r. pa�ac i cz�� miasta obj�� w posiadanie J�zef Ku�ak (lub Oko�o-Ku�ak); wystawia� on Bie�u� na licytacj� w 1889 roku, nast�pnie co rok w latach 1891-1894, potem w 1896, 1897 i 1905 roku;
r�wnocze�nie po kawa�ku rozprzedawa� ziemi�.
40) Ordynacja zamojska odpowiedzia�a odmownie na kilkakrotne propozycje nabycia d�br bie�u�skich.4
1) W 1908 r. utworzono z nich majorat dla hr. Osten-Sackena; w 1909 r. maj�tkiem administrowa� baron Heintze.42)

    W Polsce niepodleg�ej miasto Bie�u� nie by�o ju� w�asno�ci� prywatn�. Reszt�wka maj�tku wraz z pa�acem przesz�a na w�asno�� pa�stwa, zarz�dzana przez Dyrekcj� Las�w Pa�stwowych w Siedlcach. Dzier�awc� zosta� Broniewski. l lipca 1927 roku pa�ac, park i przyleg�e grunty o ��cznej powierzchni 44,738 ha nabyli jako niepodzieln� wsp�w�asno�� - w r�wnych cz�ciach - Jan i Maria z Osttrochulskich Ilscy oraz Edward i Stanis�awa z Ostrochulskich Hirszowscy. W ci�gu nast�pnych dziesi�ciu lat, wskutek dziedziczenia po Edwardzie Hirszowskim oraz kilku transakcji sprzeda�y udzia��w cz�onkom rodziny, wsp�w�a�cicielami w r�nych cz�ciach zostali r�wnie�: Helena z Ilskich Fedorowiczowa i jej c�rka Irena Czarniecka, Hanna i Wanda Hirszowskie oraz przej�ciowo Stefan i Adela Choteccy. Zarz�dzaj�cym by� stale Jan liski.

    W latach 1940-1945 pa�ac i park by� w posiadaniu Niemc�w - Fryderyka Ratza i jego syna. Po wojnie w�asno�� odzyskali dotychczasowi w�a�ciciele. Drog� dziedziczenia, dzia��w rodzinnych i sprzeda�y udzia��w, aktem z dnia 28 lipca 1948 r. obiekt przeszed� na w�asno�� Stanis�awa Ilskiego i Stanis�awy Hirszowskiej, a w 1972 roku Stanis�awa i Krystyny Ilskich, jako wsp�w�asno�� ma��e�ska.

    21 grudnia 1974 roku pa�ac wraz z parkiem o powierzchni 12,46 ha przeszed� ponownie na w�asno�� Skarbu Pa�stwa wskutek wykupienia przez Instytut Przemys�u Gumowego "Stomil" w Piastowie.

    17 czerwca 1991 r. ca�� nieruchomo�� nabyli Antoni Cassel Kokczy�ski z Londynu i Tomasz Kokczy�ski z Warszawy.43)

 

Fragment z ksi��ki "Bie�u�skie Zeszyty Historyczne" cz. 5
KOLEGIUM REDAKCYJNE:
Ma�gorzata Domeradzkia,  Stanis�aw Ilski, Roman F. Kochanowicz, Jerzy Piotrowski, Wiktor  Mieszkowski, Ewa Tatkowska


1) Adam Boniecki, Herbarz Polski, Warszawa 1902,t. VI, s. 178-180.
2) Kacper Niesiecki, Herbarz Polski, Lipsk 1839, t. IV, s. 239.